Binpatichi Chaukat Autobiography: इंदुमती जोंधळे यांचं ‘बिनपटाची चौकट’ हे केवळ आत्मचरित्र नाही, तर एका अनाथ मुलीच्या मनात खोलवर साचलेल्या वेदनांचा, संघर्षांचा आणि उभं राहण्याच्या जिद्दीचा अत्यंत प्रामाणिक प्रवास आहे. हे पुस्तक वाचताना वाचक फक्त आत्मकथन वाचत नाही, तर त्या प्रत्येक प्रसंगात स्वतःला हरवून बसतो. कारण इथे मांडलेलं जीवन हे कुठल्याही काल्पनिक चौकटीत बसणारं नाही, कारण ते खरं आहे, कडू आहे आणि म्हणूनच भिडणारं आहे.
लहान वयातच आईचा भीषण मृत्यू आणि वडिलांचा तुरुंगवास, या दोन धक्क्यांनी इंदुमतींचं बालपण अक्षरशः उद्ध्वस्त होतं. घर, माया, सुरक्षितता या गोष्टी त्यांच्या आयुष्यातून एका क्षणात नाहीशा होतात. पाठीवर दोन लहान भाऊ आणि हातात एक तान्ही बहीण, अशा अवस्थेत एका कोवळ्या मुलीवर आयुष्याची जबाबदारी येते. जगण्याची ही लढाई इतकी कठीण आहे की, वाचताना मन सुन्न होतं. भूक, उपेक्षा, नात्यांमधला व्यवहार, आणि आश्रयाच्या नावाखाली होणारा छळ, या सगळ्याचा अनुभव त्या इतक्या शांतपणे सांगतात की त्यातून वेदनेचा आवाज अधिक तीव्र होतो.
‘बिनपटाची चौकट’ या शीर्षकातच या पुस्तकाचा गाभा दडलेला आहे. समाजव्यवस्थेची, नात्यांची, आणि माणसांच्या स्वभावाची ही चौकट आहे. ज्यात कधी माया मिळते, तर कधी निर्दयतेचा सामना करावा लागतो. इंदुमतींचं आयुष्य या दोन टोकांमध्ये सतत हेलकावत राहतं, कधी क्रूर अनुभवांनी जखमी होतं, तर कधी एखाद्या अनोळखी माणसाच्या मायेने उभं राहतं.
या आत्मकथनाचं सगळ्यात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची संयत भाषा. इथे कुठेही आक्रस्ताळेपणा नाही, स्वतःच्या दुःखाचं प्रदर्शन नाही. त्या जगलेल्या क्षणांची नोंद करतात जशीच्या तशी. त्यामुळेच प्रत्येक प्रसंग अधिक खरा वाटतो. “मी फ्रॉकमध्ये आले आणि साडी नेसून बाहेर पडले” ही एक साधी ओळ, पण तिच्यातून संपूर्ण आयुष्याचा प्रवास उलगडतो, बालपणापासून ते प्रौढत्वापर्यंतचा.
वसतिगृहातील आयुष्य, भावंडांपासून होणारी ताटातूट, वर्षातून एखाद्या भेटीत मिळणारा भावनिक आधार, आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःला घडवण्याची धडपड, या सगळ्या गोष्टी इतक्या जिवंतपणे उभ्या राहतात की वाचक त्या जगू लागतो. त्याच वेळी, समाजात अजूनही चांगुलपणा जिवंत आहे, हे दाखवणारी काही माणसंही या प्रवासात भेटतात. रक्ताच्या नात्यांपेक्षा माणुसकी मोठी असते, याची जाणीव या पुस्तकातून ठळकपणे होते.
स्त्री म्हणून जगताना आलेले वेगळे अनुभव हेही लेखिकेने अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडले आहेत. पण त्यात कुठेही तक्रार नाही; आहे ती फक्त स्वीकृती आणि पुढे चालत राहण्याची ताकद. आयुष्याने दिलेल्या प्रत्येक जखमेवर त्यांनी स्वतःच फुंकर घातली आणि त्यातून स्वतःचा मार्ग शोधला, हीच या आत्मकथनाची खरी ताकद आहे.
‘बिनपटाची चौकट’ वाचताना जाणवतं की, हे फक्त एका व्यक्तीचं आयुष्य नाही, तर त्या काळातील समाजव्यवस्थेचंही वास्तव चित्र आहे. अनाथपण, गरिबी, शोषण आणि त्यातून बाहेर पडण्यासाठीची झुंज, हे सगळं इतक्या सहजपणे उलगडलं आहे की वाचकाच्या मनावर याचा खोलवर परिणाम होतो.
हे पुस्तक वाचकाला जगण्याची नवी दृष्टी देतं. कितीही कठीण परिस्थिती असली तरी माणूस उभा राहू शकतो, स्वतःचा मार्ग तयार करू शकतो, हा विश्वास देऊन जातं. काही पुस्तकं वाचून संपतात आणि काही पुस्तकं मनात कायमची राहतात. इंदुमती जोंधळे यांचं ‘बिनपटाची चौकट’ हे असंच एक आत्मकथन आहे, जे वाचकाच्या मनाला फक्त स्पर्श करत नाही, तर आतून हलवून टाकतं. हे पुस्तक म्हणजे एका मुलीच्या आयुष्याचा प्रवास नाही, तर जखमांनी भरलेल्या मनाने स्वतःलाच सांगितलेली कहाणी आहे.
पुस्तक: बिनपटाची चौकट (आत्मकथन)
लेखिका: इंदुमती जोंधळे
प्रकाशन: मनोविकास प्रकाशन
किंमत: 380 रुपये