डॉ. योगेश प्र. जाधव
शास्त्रज्ञांनी या मोहिमेतून पृथ्वीचा एकमेव उपग्रह असणार्या चांदोबाविषयीची माहिती घेतानाच भविष्यातील प्रदीर्घ मोहिमांसाठी आवश्यक असणारे तंत्रज्ञान तपासून पाहिले आहे. ओरियन यानातील वायुरचना आणि पाण्याचे पुनर्चक्रण करणारी यंत्रणा भविष्यात मंगळावर जाण्यासाठी किती सक्षम आहे, याचे उत्तर या मोहिमेतून मिळाले आहे. याशिवाय चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर असणार्या बर्फाच्या स्वरूपातील पाण्याचा वापर इंधन म्हणून कसा करता येईल, यावरही महत्त्वाचे निष्कर्ष काढण्यात आले आहेत.
अंतराळ संशोधनाची सुरुवात झाली तेव्हा मानव अंतराळात झेप घेईल आणि थेट चंद्रावर पाऊल ठेवेल असा विचारही कुणी केला नव्हता; पण विसाव्या शतकात मानवाने हे अद्वितीय कार्य करून दाखवले. यानंतर आता एकविसाव्या शतकात पुन्हा एकदा त्याच दिशेने मानवाने झेप घेतली आणि चंद्राला वळसा घातला.
‘आर्टेमिस-2’ या ‘नासा’च्या नुकत्याच पार पडलेल्या मोहिमेने अंतराळ संशोधनातील एका सुवर्णयुगाची पहाट झालेली आहे. दि. 10 एप्रिल 2026 रोजी पॅसिफिक महासागरात ओरियन यानाचे यशस्वी स्प्लॅशडाऊन झाल्यानंतर या मोहिमेवर यशाची मोहोर उमटली आहे. अवकाशातील वाढते प्रदूषण, तीव्र सौर विकिरण आणि खोल अंतराळातील अज्ञात आव्हाने यांवर मात करत आर्टेमिस-2 च्या चार अंतराळवीरांनी दिलेला हा यशस्वी लढा विज्ञानाच्या द़ृष्टीने अत्यंत मोलाचा ठरला आहे. ही मोहीम यशस्वी होण्यामागे प्रगत इंजिनिअरिंग आणि अचूक नियोजन याबाबत इतिहासात नोंदवली जाईल. यामुळे चंद्रावर मानवी वस्ती स्थापन करण्याचे स्वप्न आता समीप आले आहे.
‘आर्टेमिस-2’ ही ‘नासा’च्या आर्टेमिस कार्यक्रमातील पहिली मानवी मोहीम होती. या मोहिमेमध्ये रिड वाईजमन, व्हिक्टर ग्लोव्हर, क्रिस्टिना कोच आणि जेरेमी हॅन्सन या चार धाडसी अंतराळवीरांनी ओरियन यानातून चंद्राला प्रदक्षिणा घातली. ही 10 दिवसांची प्रदीर्घ मोहीम अनेक अर्थांनी आव्हानात्मक होती. अंतराळात जाताना पृथ्वीच्या वातावरणातील घर्षण आणि त्यानंतर खोल अंतराळातील उणे तापमान यांमधील संतुलन राखणे हे सर्वात मोठे आव्हान होते. तसेच चंद्राच्या पलीकडील बाजूला गेल्यावर पृथ्वीशी असणारा संपर्क तुटल्यानंतर पुन्हा तो प्रस्थापित करणे हे तांत्रिकद़ृष्ट्या अत्यंत गुंतागुंतीचे काम होते. याशिवाय अवकाशातील रेडिएशनपासून मानवी शरीराचे संरक्षण करणे हीदेखील एक मोठी चिंता शास्त्रज्ञांसमोर होती; मात्र ओरियन यानाची प्रगत सुरक्षा यंत्रणा आणि स्पेस लॉन्च सिस्टीम या रॉकेटच्या अफाट शक्तीमुळे या सर्व आव्हानांवर यशस्वीरीत्या मात करण्यात आली.
ओरियन अंतराळयान पृथ्वीवर यशस्वीपणे परतण्यामध्ये त्याच्या उष्णता प्रतिबंधक ढालीने (हीट शील्ड) अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना यानाचा वेग ताशी सुमारे 25,000 मैल इतका प्रचंड होता. यामुळे वातावरणातील घर्षणामुळे यानाबाहेरील तापमान 5,000 अंश फॅरेनहाईटपर्यंत पोहोचले होते. ही उष्णता सूर्याच्या पृष्ठभागाच्या तापमानापेक्षा निम्मी आहे. शास्त्रज्ञांनी या मोहिमेत नवीन प्रकारच्या ‘अॅब्लेटिव्ह’ साहित्याचा वापर केला होता. तो जळताना उष्णता बाहेर फेकतो आणि आतील भागात अंतराळवीरांना सुरक्षित 70 ते 80 अंश तापमान राखतो. या प्रणालीच्या यशस्वी कामगिरीमुळे भविष्यात मंगळावरून परतताना होणार्या अधिक तीव्र उष्णतेचा सामना करण्यासाठी आवश्यक असलेला आत्मविश्वास संशोधकांना मिळाला आहे.
ही मोहीम यशस्वी होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे, यानातील प्रत्येक प्रणालीचे झालेले अचूक परीक्षण. अंतराळवीरांनी 10 दिवसांच्या प्रवासात यानातील जीवनरक्षक प्रणाली, दळणवळण यंत्रणा आणि ऊर्जा निर्मिती केंद्र या सर्वांची प्रत्यक्ष परिस्थितीत चाचणी घेतली. दि. 6 एप्रिल 2026 रोजी या अंतराळवीरांनी पृथ्वीपासून 2,52,756 मैल अंतरावर जाऊन मानवी इतिहासातील सर्वाधिक लांब प्रवासाचा नवा विक्रम प्रस्थापित केला.
शास्त्रज्ञांच्या मते, या मोहिमेतून मिळालेला सर्वात मोठा खजिना म्हणजे ‘डेटा’. अंतराळवीरांच्या शरीरावर अंतराळातील रेडिएशनचा काय परिणाम झाला, त्यांचे मानसिक संतुलन कसे राहिले आणि झीरो ग्रॅव्हिटीमध्ये मानवी शरीर कसे प्रतिसाद देते, याची सखोल माहिती शास्त्रज्ञांना मिळाली आहे. ओरियन यानाच्या खिडकीतून अंतराळवीरांनी चंद्राच्या पृष्ठभागाचे जे प्रत्यक्ष निरीक्षण केले, त्यातून चंद्रावरील मातीचे रंग आणि तिथल्या विवरांच्या रचनेबाबत नवीन वैज्ञानिक द़ृष्टिकोन प्राप्त झाला आहे.
आर्टेमिस-2 मोहिमेने चंद्राच्या पलीकडे असलेल्या अंतराळातून हायडेफिनिशन व्हिडीओ आणि मोठ्या प्रमाणावर वैज्ञानिक डेटा पाठवण्यासाठी नवीन लेसर कम्युनिकेशन तंत्रज्ञानाची (ऑप्टिकल कम्युनिकेशन) चाचणी घेतली. पारंपरिक रेडिओ लहरींच्या तुलनेत हे तंत्रज्ञान 10 ते 100 पट अधिक वेगाने माहिती प्रसारित करण्यास सक्षम आहे. मोहिमेदरम्यान जेव्हा ओरियन यान चंद्राच्या ‘डार्क साईड’मध्ये गेले, तेव्हा पृथ्वीशी असलेला संपर्क काही काळ तुटला होता; मात्र पुन्हा संपर्क प्रस्थापित होताच लेसर यंत्रणेने काही सेकंदांतच प्रलंबित माहितीचे हस्तांतरण पूर्ण केले. अंतराळ विज्ञानाच्या द़ृष्टीने हे एक मोठे यश आहे. कारण, भविष्यात लांब पल्ल्याच्या मोहिमांमध्ये डेटा ट्रान्समिशनमधील विलंब कमी करणे यामुळे शक्य होणार आहे.
या मोहिमेत मानवी अंतराळवीरांसोबतच काही सूक्ष्म जीव आणि वनस्पतींच्या बियादेखील खोल अंतराळात पाठवण्यात आल्या होत्या. पृथ्वीच्या संरक्षणात्मक ‘व्हॅन अॅलन बेल्ट’च्या बाहेर मानवी पेशी आणि डीएनएवर अंतराळातील वैश्विक किरणांचा (कॉस्मिक रेज) नेमका काय परिणाम होतो, याचा अभ्यास शास्त्रज्ञ करत आहेत. यानामध्ये बसवण्यात आलेल्या विशेष ‘हेल्महोल्टझ’ सेन्सर्सनी मोहिमेदरम्यान सौर वादळांच्या वेळी होणार्या किरणोत्सर्गाची नोंद केली. या माहितीच्या आधारे शास्त्रज्ञ आता भविष्यातील आर्टेमिस-3 मधील अंतराळवीरांना चंद्राच्या पृष्ठभागावर दीर्घकाळ राहताना सूर्याच्या धोकादायक उत्सर्जनापासून वाचवू शकतील, अशा रेडिएशन शिल्डिंग सूटची निर्मिती करत आहेत.
या ऐतिहासिक मोहिमेचा शेवटचा आणि अत्यंत क्लिष्ट टप्पा म्हणजे पॅसिफिक महासागरातील ‘प्रिसिजन स्प्लॅशडाऊन’ होता. ओरियन यानाने पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश केल्यानंतर ‘स्किप एन्ट्री’ नावाच्या तंत्राचा वापर केला. यामध्ये यान एखाद्या दगडाप्रमाणे वातावरणाच्या थरावर आदळून पुन्हा थोडे वर जाते आणि मग अंतिम उतरण सुरू करते. यामुळे यानाचा वेग कमी होण्यास मदत झाली आणि नियोजित लँडिंग क्षेत्रापासून केवळ काही मीटर अंतरावर यान समुद्रात उतरले.
अमेरिकन नौदलाच्या मदतीने राबवण्यात आलेल्या या रिकव्हरी ऑपरेशनमध्ये स्वयंचलित ड्रोन आणि प्रगत सोनार यंत्रणेचा वापर करण्यात आला होता. या प्रक्रियेतून मिळालेल्या अनुभवामुळे भविष्यात समुद्रामध्ये अंतराळयानांचे लँडिंग करताना होणारा धोका कमी झाला असून, अंतराळवीरांना सुरक्षितपणे बाहेर काढण्याची प्रक्रिया अधिक वेगवान झाली आहे. ‘आर्टेमिस-2’च्या यशामुळे आता ‘आर्टेमिस-3’ या मोहिमेचा मार्ग मोकळा झाला आहे. ‘आर्टेमिस-3’ मोहिमेमध्ये मानव प्रत्यक्ष चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर पाऊल ठेवणार आहे. ‘आर्टेमिस-2’ने मानव आता पृथ्वीच्या कक्षेबाहेर दीर्घकाळ राहण्यासाठी तयार आहे, ही बाब सिद्ध केली आहे. आता या मोहिमेचा उपयोग भविष्यात चंद्रावर ‘गेट वे’ नावाचे अंतराळ केंद्र स्थापन करण्यासाठी केला जाईल. हे केंद्र मंगळ ग्रहावर जाण्यासाठी एक महत्त्वाचा थांबा म्हणून काम करेल. तसेच चंद्रावरील खनिजांचे उत्खनन आणि तिथे मानवी वस्तीसाठी आवश्यक असणारी ऊर्जानिर्मिती यांसाठी ‘आर्टेमिस-2’चा अनुभव पायाभूत ठरणार आहे. येत्या दशकात चंद्रावर मानवाचा वावर वाढणार असून त्यात या मोहिमेचे योगदान अजरामर राहील.