Anant Chaturdashi 2026
नवी दिल्ली: हिंदू धर्मात अनंत चतुर्दशीच्या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. हिंदू पंचांगानुसार, 'अनंत चतुर्दशी'चा सण दरवर्षी भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या चतुर्दशीला (चौथ्या दिवशी) साजरा केला जातो. या वर्षी हा सण आज साजरा केला जात आहे.
अनंत चतुर्दशीचे व्रत हे विश्वाचे पालनकर्ते भगवान विष्णू आणि देवी लक्ष्मी यांना समर्पित आहे. आजच्या दिवशी भाविक विविध विधी करतात आणि सुख, शांती, संपत्ती व समृद्धीसाठी ईश्वराचा आशीर्वाद घेतात. याव्यतिरिक्त, रेशीम, कुश गवत किंवा सुती धाग्यापासून बनवलेल्या पवित्र दोऱ्याला चौदा गाठी बांधण्याची परंपरा देखील आहे.
अनंत चतुर्दशीचा सण भगवान गणेश यांच्याशीही जोडलेला आहे, कारण या दिवशी दहा दिवसांच्या गणेशोत्सवाची सांगता होते आणि भाविक गणपतीच्या मूर्तींचे विसर्जन करतात. अनंत चतुर्दशीच्या निमित्ताने शतकानुशतके अनेक परंपरा पाळल्या जात आहेत; यामध्ये पंचामृतामध्ये भगवान अनंत यांना शोधण्याची प्रथा देखील समाविष्ट आहे.
हिंदू पौराणिक कथांनुसार, अनंत चतुर्दशीचे व्रत समुद्रमंथनाच्या कथेशी जोडलेले आहे. या दिवशीच्या पूजेदरम्यान एक विशेष परंपरा पाळली जाते, ज्यामध्ये भगवान अनंत यांना प्रतिकात्मकरीत्या काकडीमध्ये ठेवले जाते आणि नंतर पंचामृतामध्ये ठेवून त्यांना शोधले जाते.
या विधीदरम्यान भाविक भगवान अनंत यांना शोधतात. ही प्रथा समुद्रमंथनाच्या घटनेशी जोडून पाहिली जाते. समुद्रमंथनाच्या वेळी देव आणि असुर यांनी मिळून समुद्रमंथन केले, ज्यातून अमृत आणि विष यांसारख्या अनेक अमूल्य गोष्टी प्राप्त झाल्या. समुद्रमंथनाची ही घटना भगवान शिव यांच्याशीही जोडलेली आहे; कारण मंथनातून बाहेर पडलेले विष त्यांनी प्राशन केले, ज्यामुळे त्यांना 'नीलकंठ' (ज्याचा कंठ निळा आहे असा) हे नाव प्राप्त झाले. असे मानले जाते की, आपल्या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी भगवान विष्णू 'अनंत' रूपात प्रकट झाले होते. याच परंपरेमुळे अनंत चतुर्दशीचे व्रत आणि पूजा करण्याची प्रथा शतकानुशतके चालत आली आहे.
या दिवशी भक्त विहित विधींनुसार भगवान विष्णूंची पूजा करतात आणि उपवास करतात. या व्रतादरम्यान चौदा गाठी असलेला एक पवित्र धागा धारण केला जातो. या गाठी भगवान विष्णूंचे अनंत रूप तसेच जीवनातील स्थिरता आणि समृद्धी यांचे प्रतीक मानल्या जातात. असे मानले जाते की, अनंत सूत्र धारण केल्याने भगवान विष्णूंची कृपा प्राप्त होते आणि कुटुंबावर येणारी संकटे टळण्यास मदत होते. याव्यतिरिक्त, दहा दिवस चालणाऱ्या गणेशोत्सवाची सांगता याच दिवशी गणेश मूर्तीच्या विसर्जनाने होते.