Rs 5 Snack Packets: चिप्स, वेफर्स किंवा नमकीन खाण्याची इच्छा झाली की अनेकजण आवर्जून ₹५ चा छोटा पुडा खरेदी करतात. विशेषतः लहान मुले आणि सर्वसामान्य ग्राहकांमध्ये या छोट्या पॅकेटची क्रेझ आहे. मात्र, आता तुमचा हा आवडता ₹५ चा स्नॅक्सचा पुडा इतिहासजमा होण्याची शक्यता आहे. वाढता उत्पादन खर्च, पॅकेजिंगचा खर्च आणि वाहतुकीवरील खर्च यामुळे स्नॅक्स बनवणाऱ्या कंपन्यांसाठी ₹५ च्या पॅकेटमधून नफा कमावणे कठीण झाले आहे. त्यामुळे कंपन्या आपल्या धोरणात बदल करण्याच्या तयारीत आहेत.
₹५ ला विकल्या जाणाऱ्या एका चिप्सच्या पॅकेटमधून कंपन्यांच्या हातात फारच कमी रक्कम उरते. या पाच रुपयांचे नेमके विभाजन पाहिले तर चित्र स्पष्ट होते.
एका पॅकेटमधील सुमारे ₹१ रक्कम कर आणि वितरणातील विविध खर्चांवर खर्च होते. जवळपास ₹३ रुपये चिप्स बनवण्यासाठी लागणारा कच्चा माल आणि पॅकेजिंगवर खर्च होतात. उरलेल्या रकमेतून वाहतूक आणि कारखान्यातील इतर खर्च भागवावे लागतात. या सर्व खर्चांनंतर कंपन्यांच्या हातात निव्वळ नफा म्हणून केवळ १५ ते २० पैसे उरतात.
म्हणजेच, ग्राहकांकडून पाच रुपये मिळत असले तरी कंपन्यांना त्यातून फारसा फायदा होत नाही. वाढत्या खर्चामुळे ही परिस्थिती आणखी कठीण झाली आहे.
कमी किमतीच्या पॅकेटमधून मिळणारा नफा कमी असल्याने कंपन्यांनी आता मोठ्या पॅकेटच्या विक्रीला प्रोत्साहन देण्यास सुरुवात केली आहे. यासाठी किरकोळ विक्रेत्यांना दिल्या जाणाऱ्या कमिशनमध्येही बदल केले जात आहेत.
काही उत्पादक कंपन्यांनी ₹५ च्या पॅकेटवरील दुकानदारांचे कमिशन सुमारे १० टक्क्यांनी कमी केले आहे. दुसरीकडे, ₹१० आणि ₹२० च्या पॅकेटच्या विक्रीवर दुकानदारांना अधिक प्रोत्साहन दिले जात आहे. यामागचा उद्देश ग्राहकांनी प्रत्येक वेळी थोडी अधिक रक्कम खर्च करून मोठे पॅकेट खरेदी करावे, हा आहे.
कंपन्या केवळ विक्रीच्या पद्धतीतच बदल करत नाहीत, तर उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी पॅकेजिंगमध्येही बदल करत आहेत. प्रताप स्नॅक्स या कंपनीने पॅकेटच्या सीलिंगसाठी लागणारा भाग आणि पॅकेटचा आकार कमी करण्याचे प्रयत्न केले आहेत. यामुळे पॅकेजिंगसाठी लागणाऱ्या प्लास्टिकसारख्या साहित्याचा वापर कमी होऊन खर्च वाचू शकतो.
याशिवाय, कंपन्या प्रीमियम फ्लेवर्स आणि मोठ्या आकाराच्या पॅकेटवरही अधिक लक्ष देत आहेत. ग्राहकांना वेगवेगळ्या चवींचे पर्याय देतानाच प्रत्येक विक्रीतून अधिक उत्पन्न मिळवण्याचा कंपन्यांचा प्रयत्न आहे.
कंपन्यांसाठी ₹५ च्या पॅकेटमधून नफा मिळवणे कठीण झाले असले, तरी भारतीय स्नॅक्स बाजारात या छोट्या पॅकेटचे महत्त्व अजूनही कायम आहे. भारतातील चिप्स, बिस्किटे आणि नमकीनच्या एकूण विक्रीपैकी सुमारे ६० ते ६५ टक्के विक्री ₹५ आणि ₹१० च्या पॅकेटमधून होते.
बालाजी वेफर्स या कंपनीच्या वार्षिक उत्पन्नापैकी जवळपास ६५ टक्के उत्पन्न या कमी किमतीच्या पॅकेटमधून होते. तर पारले प्रॉडक्ट्स या कंपनीच्या एकूण उत्पन्नात कमी किमतीच्या उत्पादनांचा वाटा तब्बल ७५ टक्क्यांपर्यंत आहे.
त्यामुळे कंपन्यांसाठी कमी किंमतीचे उत्पादन बंद करणे सोपे नाही. कारण मोठ्या पॅकेटमधून अधिक नफा मिळत असला, तरी छोट्या पॅकेटमुळेच मोठ्या प्रमाणात ग्राहकांपर्यंत पोहोचता येते.
₹५ च्या पॅकेटमधून मिळणारा नफा कमी असल्याने कंपन्या भविष्यात या पॅकेटचा आकार, त्याची किंमत किंवा विक्रीची पद्धत बदलू शकतात. काही कंपन्या मोठ्या पॅकेटच्या विक्रीवर अधिक भर देऊ शकतात. त्यामुळे ग्राहकांना पूर्वीप्रमाणे कमी किमतीत छोटे पॅकेट सहज मिळणार का, असा प्रश्न निर्माण झाला आहे.
मात्र, सध्या ₹५ चे पॅकेट बाजारातून पूर्णपणे बंद होणार असल्याची अधिकृत घोषणा झालेली नाही. कंपन्या वाढत्या खर्चाचा सामना करण्यासाठी वेगवेगळे पर्याय शोधत आहेत. त्यामुळे तुमचा आवडता ₹५ चा चिप्सचा पुडा लगेच इतिहासजमा होईल असे म्हणता येणार नाही. पण भविष्यात त्याचे स्वरूप आणि विक्रीची पद्धत बदलण्याची शक्यता आहे.