डॉ. अपर्णा गोविल-भास्कर
रात्री उशिरा जेवणे, जेवल्यानंतर लगेच झोपणे किंवा एकाचवेळी पोटभर खाणे अशा सवयी बऱ्याच व्यक्तींना असतात. यामुळे काही व्यक्तींमध्ये छातीत जळजळ, आंबट ढेकर आणि आम्लपित्ताचा त्रास वाढू शकतो. हायटस हर्निया असलेल्या रुग्णांमध्ये या तक्रारी अधिक प्रमाणात जाणवू शकतात.
या आजाराशी संबंधित त्रास केवळ पचनसंस्थेपुरता मर्यादित नसतो. पोटातील आम्ल अन्ननलिकेतून घशापर्यंत आल्यास सतत खोकला येणे, आवाज बसणे, घशात खवखव होणे आणि श्वसनाशी संबंधित तक्रारीही जाणवू शकतात.
कसा वाढतो त्रास?
१. एकाच वेळी भरपूर अन्न खाल्ल्यामुळे पोट फुगते आणि पोटातील आम्ल व अन्न पुन्हा अन्ननलिकेत येण्याची शक्यता वाढते. यामुळे छातीत जळजळ, आंबट ढेकर येणे, पोट फुगणे आणि जेवल्यानंतर अस्वस्थता जाणवू शकते.
२. जेवल्यानंतर लगेच आडवे झाल्यास गुरुत्वाकर्षणामुळे पोटातील अन्न आणि आम्ल पोटातच राहण्यास मिळणारी मदत कमी होते. त्यामुळे अन्न आणि आम्ल अन्ननलिकेत वर येण्याचा त्रास वाढू शकतो.
३. तळलेले पदार्थ, जास्त चरबीयुक्त अन्न, चॉकलेट, कॅफिनयुक्त पेये, तिखट पदार्थ आणि आंबट पदार्थ काही व्यक्तींमध्ये आम्लपित्त वाढवू शकतात. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीला त्रास देणारे पदार्थ वेगवेगळे असू शकतात.
४. घाईघाईत जेवणे किंवा गरजेपेक्षा जास्त अन्न खाल्ल्याने पोट फुगणे तसेच अस्वस्थता वाढू शकते. त्यामुळे थोड्या थोड्या अंतराने खाणे, अन्न सावकाश चावून खाणे आणि आहाराचे प्रमाण नियंत्रित ठेवणे योग्य राहील.
हायटस हर्नियामध्ये छातीत जळजळ होणे आणि तोंडात आंबट पाणी येणे ही सामान्य लक्षणे आहेत. मात्र, पोटातील आम्ल घसा, स्वरयंत्र आणि श्वसनमार्गाच्या संपर्कात आल्यास इतर तक्रारीदेखील उद्‌भवू शकतात.
मोठ्या आकाराच्या हायटस हर्नियामध्ये धाप लागणे, थोडे खाल्ल्यानंतरच पोट भरल्यासारखे वाटणे, छातीत अस्वस्थता किंवा रक्तक्षयाची समस्याही उद्‌भवू शकते.
त्रास कमी करण्यासाठी जीवनशैलीत बदल
खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि दैनंदिन जीवनशैलीत बदल केल्यास अनेक रुग्णांमध्ये लक्षणं कमी होण्यास मदत होते.
एकाच वेळी भरपूर खाण्याऐवजी थोडे-थोडे आणि आवश्यकतेनुसार खावे.
झोपण्यापूर्वी किमान तीन तास आधी रात्रीचे जेवण पूर्ण करावे.
जेवल्यानंतर लगेच झोपू नये किंवा वारंवार पुढे वाकण्याचे टाळावे.
तळलेले पदार्थ, चॉकलेट, कॅफिनयुक्त पेये, टोमॅटो, लिंबूवर्गीय फळे आणि तिखट पदार्थ यांपैकी कोणत्या पदार्थांमुळे त्रास वाढतो, हे ओळखून त्यांचे सेवन मर्यादित करावे.
रात्री आम्लपित्ताचा त्रास होत असल्यास पलंगाच्या डोक्याकडील बाजूची उंची सुमारे ६ ते ८ इंच वाढवण्याचा विचार करावा.
शरीराचे वजन राखणे. पोटाभोवती जास्त चरबी असल्यास पोटातील दाब वाढू शकतो.
धूम्रपान आणि मद्यपान टाळावे.
अन्न सावकाश खावे आणि प्रत्येक घास व्यवस्थित चावून खावा.