डॉ. मनोज शिंगाडे
ग्रीक भाषेत ऑटोफॅजी या शब्दाचा अर्थ स्वतःला खाणे असा होतो. 2016 मध्ये जपानी शास्त्रज्ञ योशिनोरी ओशुमी यांना या प्रक्रियेच्या शोधासाठी नोबेल पारितोषिक देऊन गौरविण्यात आले आहे. तुमच्या पेशींना एका कार्यशाळेसारखे समजा. काळानुसार यातील यंत्रसामग्री जुनी होते आणि कचरा साठू लागतो. ऑटोफॅजी ही या कार्यशाळेची प्रतवारी नियंत्रण यंत्रणा आहे. या प्रक्रियेत पेशी प्रथम खराब झालेले घटक, टाकाऊ प्रथिने किंवा शरीरात शिरलेले विषाणू आणि जीवाणू ओळखतात. त्यानंतर या कचर्याभोवती एक दुहेरी पडदा तयार होतो ज्याला ऑटोफॅगोसोम म्हणतात. हा कचरा पेशींच्या पुनर्वापर केंद्रात म्हणजे लायसोसोममध्ये पाठवला जातो, जिथे शक्तिशाली विकरांमुळे त्याचे साध्या रेणूंमध्ये रूपांतर होते. अखेरीस यातून मिळालेले घटक नवीन पेशींच्या निर्मितीसाठी किंवा ऊर्जेसाठी पुन्हा वापरले जातात.
ही प्रक्रिया मेंदूतील विषारी प्रथिने काढून टाकते, ज्यामुळे विस्मरणासारख्या आजारांपासून संरक्षण मिळू शकते. तसेच ही यंत्रणा पेशींमध्ये शिरलेले व्हायरस नष्ट करून रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते. आणि खराब झालेल्या पेशींना काढून टाकून कर्करोगाच्या गाठी वाढण्यापासून रोखण्यातही याची मोठी मदत होते. पेशींचे नूतनीकरण होत राहिल्यामुळे वृद्धत्वाची प्रक्रिया मंदावते आणि प्रदीर्घ आरोग्य लाभते.
ही प्रक्रिया सक्रिय करण्यासाठी उपवास हा सर्वात प्रभावी मार्ग मानला जातो. जेव्हा आपण अन्न घेत नाही, तेव्हा शरीर स्वतःच्या ऊर्जेसाठी अंतर्गत कचर्याचे पुनर्चक्रण करण्यास सुरुवात करते. इंटरमिटेंट फास्टिंग हा ऑटोफॅजी सुरू करण्याचा सोपा मार्ग आहे. याशिवाय शारीरिक व्यायामामुळे पेशींवर थोड्या प्रमाणात ताण येतो, ज्यामुळे स्नायूंमधील पेशी स्वतःची स्वच्छता करण्यास प्रवृत्त होतात.