डॉ. भारत लुणावत
मोटारीतून प्रवास करताना अनेकांना अचानक मळमळू लागते, डोके गरगरते, घाम फुटतो किंवा उलटी होण्याची भावना निर्माण होते. विशेषतः घाटातील वळणदार रस्ते, सतत बदलणारा वेग आणि लांबचा प्रवास यामुळे हा त्रास वाढू शकतो. वैद्यकीय भाषेत या समस्येला ‘मोशन सिकनेस’ असे म्हणतात. मात्र, प्रत्येक वेळी मळमळ किंवा चक्कर येण्यामागे मोशन सिकनेस हेच कारण असते असे नाही. शरीरातील पाण्याची कमतरता, अपुरी झोप, उष्णता आणि वाहनातील रासायनिक वाफांमुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात.
मानवी शरीराचे संतुलन राखण्यासाठी आतील कानातील ‘व्हेस्टिब्युलर’ यंत्रणा महत्त्वाची भूमिका बजावते. शरीराची हालचाल आणि वेगातील बदलांची माहिती ही यंत्रणा मेंदूपर्यंत पोहोचवते. त्याचवेळी डोळ्यांकडूनही मेंदूला दृश्य माहिती मिळत असते. मोटारीत बसून मोबाईल पाहताना किंवा पुस्तक वाचताना डोळ्यांना समोरची वस्तू स्थिर दिसते; परंतु आतील कानाला वाहनाची हालचाल जाणवत असते. या परस्परविरोधी संदेशांमुळे मेंदूच्या संवेदन प्रक्रियेत विसंगती निर्माण होते. परिणामी, मळमळ, चक्कर, घाम आणि उलटी यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.
रिकामे पोट आणि पाण्याची कमतरता :
प्रवासापूर्वी बराच वेळ उपाशी राहणे, पुरेशी झोप न घेणे किंवा शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होणे यामुळेही अस्वस्थता वाढू शकते. उन्हाळ्यात बंद वाहनातील तापमान वाढल्यास शरीरावर उष्णतेचा ताण येतो. त्यामुळे अशक्तपणा आणि चक्कर जाणवू शकते. प्रवासापूर्वी हलका आहार घेणे, पुरेसे पाणी पिणे आणि अतिशय तेलकट पदार्थ टाळणे उपयुक्त ठरते.
वाहनातील रासायनिक वाफांचा धोका :
वाहनात ठेवलेल्या स्वच्छतेच्या रसायनांमधून, रंग पातळ करण्याच्या द्रव्यांमधून किंवा इंधनगळतीमुळे बाहेर पडणार्या वाफांचाही शरीरावर परिणाम होऊ शकतो. बंद वाहनात अशा वाफा साचल्यास डोकेदुखी, चक्कर, गुंगी किंवा गोंधळल्यासारखे वाटू शकते. काही विषारी रसायनांचा गंभीर संपर्क मज्जासंस्था, यकृत आणि मूत्रपिंडांसाठीही हानिकारक ठरू शकतो. वाहनाच्या धूरनियंत्रण यंत्रणेतील बिघाडामुळे कार्बन मोनॉक्साइडचा संपर्क होण्याचाही धोका असतो.
त्रास झाल्यास कोणती काळजी घ्यावी?
प्रवासादरम्यान मळमळ होत असल्यास मोबाईल किंवा पुस्तकाकडे पाहण्याऐवजी समोर दूरवर पाहावे. वाहनात ताजी हवा खेळती ठेवावी. पाण्याचे छोटे घोट घ्यावेत. वाहन चालवताना चक्कर आल्यास सुरक्षित ठिकाणी थांबावे. मोशन सिकनेसवरील काही औषधांमुळे गुंगी येत असल्याने डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय त्यांचा वापर करू नये.
चक्कर तीव्र स्वरूपाची असेल, वारंवार उलट्या होत असतील, श्वास घेण्यास त्रास होत असेल किंवा बेशुद्धी येत असेल, तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. विशेषतः वाहनातील अनेकांना एकाच वेळी डोकेदुखी आणि चक्कर जाणवत असल्यास विषारी वायूंच्या संपर्काची शक्यता लक्षात घ्यावी. प्रवासातील प्रत्येक मळमळ साधी समजून दुर्लक्ष करण्याऐवजी तिच्यामागील कारण ओळखणे महत्त्वाचे आहे.