डॉ. सम्यक पंचोली
मनगटावर वारंवार पडणारा ताण, संधिवात, मनगटाचे हाड मोडणे किंवा मुरगळणे यामुळे कार्पल टनलमधील जागा कमी होते आणि नसेवर दाब येतो. जे लोक संगणकावर सतत टायपिंग करतात, लेखनाचे काम करतात किंवा ड्रीलसारखी हातात कंपन निर्माण करणारी यंत्रे वापरतात, त्यांना हा त्रास होण्याचा धोका अधिक असतो.
मनगटाशी संबंधित तक्रारींमध्ये ‘कार्पल टनल सिंड्रोम’ ही एक अत्यंत सामान्य पण त्रासदायक समस्या मानली जाते. आपल्या मनगटातील हाडांच्या संरचनेत एक अरुंद मार्ग असतो, ज्याला ‘कार्पल टनल’ असे म्हणतात. या मार्गातून हाताची बोटे आणि तळव्याला संवेदनशीलता पुरवणारी ‘मीडियन नर्व्ह’ जात असते. या नसेवर अतिरिक्त दाब येतो किंवा मनगटात सूज निर्माण होते, तेव्हा हाताला सुन्नपणा येणे आणि वेदना होणे यांसारखी लक्षणे दिसू लागतात. वेळेवर उपचार न केल्यास या नसेचे कायमस्वरूपी नुकसान होऊ शकते, त्यामुळे या आजाराकडे दुर्लक्ष करणे धोक्याचे ठरते.
कार्पल टनल सिंड्रोमची लक्षणे सुरुवातीला सौम्य असतात; परंतु कालांतराने ती वाढत जातात. हात आणि मनगटात सुन्नपणा येणे हे याचे सर्वात प्राथमिक लक्षण आहे. अनेक रुग्णांना हाताला मुंग्या आल्यासारखे वाटते किंवा बोटांमध्ये सुया टोचल्यासारखी जाणीव होते. विशेषतः रात्रीच्या वेळी या वेदना अधिक तीव्र होतात, ज्यामुळे अनेकदा झोपमोड होते. याशिवाय, हाताची पकड कमकुवत झाल्यामुळे मोबाईल, पेन किंवा वर्तमानपत्र पकडणे कठीण जाते आणि हातातील वस्तू वारंवार खाली पडू लागतात. काही रुग्णांना हाताला विजेचा धक्का बसल्यासारखी तीक्ष्ण संवेदनाही जाणवते.
या आजाराचे मूळ कारण म्हणजे मीडियन नर्व्हवर येणारा ताण. मनगटावर वारंवार पडणारा ताण, संधिवात, मनगटाचे हाड मोडणे किंवा मुरगळणे यामुळे कार्पल टनलमधील जागा कमी होते आणि नसेवर दाब येतो. जे लोक संगणकावर सतत टायपिंग करतात, लेखनाचे काम करतात किंवा ड्रीलसारखी हातात कंपन निर्माण करणारी यंत्रे वापरतात, त्यांना हा त्रास होण्याचा धोका अधिक असतो. याशिवाय मधुमेह, लठ्ठपणा, थायरॉईडची समस्या आणि गरोदरपणामुळे येणारी सूज हीदेखील या आजाराची महत्त्वाची कारणे मानली जातात.
या पार्श्वभूमीवर हात किंवा मनगटात सतत मुंग्या येत असतील, तर तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून शारीरिक तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. डॉक्टर प्रामुख्याने ‘टिनेल्स साईन’ आणि ‘फॅलेन्स टेस्ट’ यांसारख्या चाचण्यांद्वारे नसेवर किती दाब आहे, याची तपासणी करतात. याशिवाय आजाराची तीव्रता समजून घेण्यासाठी मनगटाचा एक्स-रे, ‘ईएमजी’ आणि काही वेळा एमआरआय किंवा अल्ट्रासाऊंड करण्याचा सल्ला दिला जातो. या चाचण्यांमुळे नसेच्या झालेल्या नुकसानाची अचूक माहिती मिळते.
कार्पल टनल सिंड्रोमवर सुरुवातीच्या टप्प्यात विना-शस्त्रक्रिया उपचार केले जातात. यामध्ये मनगटाला आधार देण्यासाठी ‘स्प्लिंट’ वापरणे अत्यंत प्रभावी ठरते. विशेषतः रात्रीच्या वेळी स्प्लिंट लावल्याने नसेवरचा दाब कमी होतो. यासोबतच फिजिओथेरपी आणि व्यायामाद्वारे मनगटाचे स्नायू बळकट केले जातात. मात्र, सर्व उपचारांचा उपयोग होत नाही, तेव्हा ‘कार्पल टनल रीलिज’ नावाची शस्त्रक्रिया केली जाते. या शस्त्रक्रियेत मनगटातील लिगामेंट कापून नसेसाठी अतिरिक्त जागा निर्माण केली जाते, ज्यामुळे रुग्णाला त्वरित आराम मिळतो.
हा आजार टाळण्यासाठी दैनंदिन जीवनात काही बदल करणे आवश्यक आहे. काम करताना दर अर्ध्या तासाने हातांना आणि मनगटांना विश्रांती द्यावी. टायपिंग करताना किंवा कामाच्या वेळी हातांची मुद्रा योग्य ठेवणे गरजेचे आहे. हातांचे साधे व्यायाम आणि ताण देणारे प्रकार नियमित केल्यास मनगटातील लवचिकता टिकून राहते. तुम्हाला सुरुवातीच्या काळातच लक्षणे जाणवू लागली, तर घरगुती उपाय करण्याऐवजी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हिताचे ठरते.