डॉ. प्राजक्ता पाटील
रजोनिवृत्ती हा प्रत्येक स्त्रीच्या आयुष्यातील एक नैसर्गिक आणि अपरिहार्य टप्पा आहे. स्त्रियांच्या जननक्षम वयाची सांगता होण्याचा हा काळ असला, तरी या दरम्यान आणि त्यानंतर शरीरात घडणारे संप्रेरकांमधील (हार्मोन्स) बदल हृदयआरोग्यावर दूरगामी परिणाम करू शकतात. या काळात हृदयविकाराचा धोका वाढण्याची दाट शक्यता निर्माण होते, म्हणूनच या जैविक बदलांविषयी सजग राहणे अत्यावश्यक ठरते.
शरीरातील इस्ट्रोजेन या संप्रेरकाची पातळी खालावल्याने प्रामुख्याने तीन घटकांवर विपरीत परिणाम होऊन हृदयापुढील आव्हाने वाढतात. या बदलांमध्ये रक्तदाब वाढणे हा पहिला मोठा धोका मानला जातो. रजोनिवृत्तीच्या काळात शरीरातील इस्ट्रोजेन कमी झाल्यामुळे रक्तवाहिन्यांच्या आतील भिंतींमध्ये तयार होणार्‍या नायट्रिक ऑक्साईडचे प्रमाण झपाट्याने घटते. नायट्रिक ऑक्साईड रक्तवाहिन्यांना लवचीक आणि शिथिल ठेवण्याचे महत्त्वपूर्ण काम करते. त्याची पातळी खालावल्याने रक्तवाहिन्या आक्रसून ताठ होतात. यामुळे रक्तवाहिन्यांमधून रक्त प्रवाहित होताना त्यांच्यावर अधिक ताण निर्माण होतो आणि रक्तदाब वाढतो. सातत्याने राहणारा हा उच्च रक्तदाब पुढे गंभीर हृदयविकारास कारणीभूत ठरू शकतो.
दुसरा चिंताजनक परिणाम रक्तातील कोलेस्टेरॉलच्या पातळीवर दिसून येतो. शरीराचे मुख्य नियंत्रण केंद्र असणारे यकृत इस्ट्रोजेनच्या कमतरतेमुळे रक्तातील घातक घनतेचे कण आणि हानिकारक लिपोप्रोटीन पूर्वीसारखे कार्यक्षमतेने बाहेर टाकू शकत नाही. परिणामी, रक्तवाहिन्यांमध्ये घातक कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण साचू लागते आणि वाहिन्यांच्या आतील थरांवर अडथळे निर्माण होतात. यामुळे रक्तप्रवाहात अडचण येऊन हृदयविकाराच्या झटक्याची शक्यता कित्येक पटींनी बळावते.
तिसरा महत्त्वाचा घटक म्हणजे शरीरातील अंतर्गत चरबीत (व्हिसेरल फॅट) होणारी वाढ. ही अंतर्गत चरबी पोटाच्या आणि महत्त्वाच्या अवयवांच्या भोवती साचते आणि ती एका स्वतंत्र ग्रंथीप्रमाणे कार्य करू लागते. त्यामुळे शरीरात इन्सुलिन प्रतिकारक्षमता (इन्सुलिन रेझिस्टन्स) निर्माण होऊन मधुमेहाचा धोका वाढतो, तसेच कोलेस्टेरॉल व्यवस्थापनावरही त्याचा विपरीत परिणाम होतो. या अतिरिक्त अंतर्गत चरबीमुळे हृदयावरचा एकूणच ताण वाढतो. रजोनिवृत्ती हा शरीराचा एक स्वाभाविक टप्पा असल्याने त्याविषयी विनाकारण भीती बाळगण्याची गरज नाही. हा बदल अपरिहार्य असला तरी त्यामुळे आरोग्य खालावणे अटळ नसते. या उंबरठ्यावर असतानाच नियमित व्यायाम, पोषक व संतुलित आहार आणि योग्य जीवनशैली अंगीकारल्यास हे धोके नियंत्रणात ठेवता येतात. लक्षणे जाणवू लागल्यास तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेऊन वेळेत काळजी घेतली, तर रजोनिवृत्तीनंतरचे आयुष्यही संपूर्ण निरोगी, सक्रिय आणि आनंदी ठेवता येते.