1991 मध्ये भारतात उदारीकरणाची सुरुवात झाली, तोपर्यंत जागतिक स्तरावरील बड्या कंपन्यांना मोठी आघाडी मिळाली होती. त्यामुळे भारतीय कंपन्यांना त्यांची बरोबरी करण्यासाठी मोठा पल्ला गाठावा लागला. म्हणूनच, भारतातील कंपन्यांमधील नवोन्मेषाचे कोणतेही चिकित्सक मूल्यमापन करताना 1991 हे प्रारंभबिंदू मानणे आवश्यक आहे.
भारतीय औषधनिर्मिती कंपन्यांनाही हेच लागू होते. खासगी मूलभूत संशोधनासाठी सार्वजनिक निधीचा अभाव, वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदेसारख्या सार्वजनिक संस्थांमधील गुंतवणुकीवर मिळणारा कमी परतावा आणि विद्यापीठांचे कमकुवत प्रशासन अशा प्रतिकूल परिस्थितीला सामोरे जाऊनही भारतीय औषधनिर्मिती कंपन्यांनी जागतिक प्रतिस्पर्ध्यांशी यशस्वीपणे स्पर्धा केली.
ल्युपिनच्या संशोधन उपक्रमांनी या प्रक्रियेचे उत्तम उदाहरण दिले. या प्रक्रियेची सुरुवात लवकरच झाली होती. प्रथम औरंगाबाद येथील ल्युपिनच्या प्रकल्पात आणि त्यानंतर मंडीदीप येथे या कामाचा विस्तार झाला. येथे कंपनीने औषधनिर्मितीसाठी लागणाऱ्या औषधी घटकांचा, म्हणजेच मूलभूत कच्च्या मालाचा, विकास सुरू केला.
टीकाकारांनी याला ‘उलट अभियांत्रिकी’ आणि ‘नक्कल’ असे संबोधले असले, तरी पेटंट कायद्यानंतर उद्योगाच्या उत्क्रांतीमध्ये त्याची महत्त्वाची भूमिका होती. या कायद्यामुळे पेटंटचे उल्लंघन न करणाऱ्या उत्पादन प्रक्रियांचा विकास करणे शक्य झाले. 1980 च्या दशकात भारत जागतिक स्तरावरील सक्रिय औषधी घटकांचा पुरवठादार म्हणून उदयास आला आणि 2024 पर्यंत जागतिक सक्रिय औषधी घटकांच्या उत्पादनाच्या प्रमाणातील भारताचा वाटा अंदाजे 32 टक्के झाला.
ल्युपिनने विद्यमान औषधांची प्रक्रिया रसायनशास्त्र, रासायनिक संरचना आणि संश्लेषणाच्या मार्गांचा अभ्यास करण्यासाठी गुंतवणूक केली. अशाच उत्पादनांपैकी एक म्हणजे कॅप्टोप्रिल. 1990 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत ल्युपिनसारख्या भारतीय कंपन्यांनी कॅप्टोप्रिलची उलट अभियांत्रिकी केली होती आणि मूळ उत्पादनाच्या केवळ 5 टक्के किमतीत ते उपलब्ध करून दिले.
ल्युपिनच्या संशोधनातील मोठी झेप 2005 मध्ये तोंडावाटे घेण्याच्या आणि इंजेक्शनद्वारे देण्याच्या सेफॅलोस्पोरिन औषधांना अमेरिकेच्या अन्न व औषध प्रशासनाची मंजुरी मिळाल्यानंतर आली. यासाठी ल्युपिनच्या संशोधन आणि विकास पथकांनी सेफॅलोस्पोरिनमधील सक्रिय औषधी घटकांबाबतच्या आपल्या कौशल्याचा आधार घेतला.
त्यांनी तोंडावाटे घेता येणारी आणि इंजेक्शनद्वारे देता येणारी औषधांची रूपे विकसित केली. या प्रक्रियेत पेटंटच्या अडथळ्यांवर मात करणे आवश्यक होते. तसेच औषध शरीरात किती प्रमाणात उपलब्ध होते आणि त्याची स्थिरता किती आहे, हे सुनिश्चित करण्यासाठी उत्पादन प्रक्रियेवर अचूक नियंत्रण आवश्यक होते.
यानंतर ल्युपिनच्या संशोधन आणि विकास पथकाने हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजार आणि मधुमेहावरील औषधांसारख्या दीर्घकालीन उपचारांच्या क्षेत्रांना लक्ष्य करणारी उत्पादने विकसित केली. पुढे हीच क्षेत्रे ल्युपिनच्या अमेरिकेतील सर्वसाधारण औषधांच्या पोर्टफोलिओमध्ये प्रमुख ठरली. दशकाच्या अखेरीस ल्युपिनला अमेरिकेत सर्वसाधारण औषधांसाठी 75 पेक्षा अधिक मंजुरी मिळाल्या होत्या. त्यानंतरच्या दशकात कंपनीने 129 औषधांच्या मूलभूत नोंदपत्रिका आणि 186 संक्षिप्त नवीन औषध अर्ज दाखल केले आणि भारतीय कंपन्यांमध्ये सर्वाधिक व्यापक सर्वसाधारण औषधांची उत्पादन-साखळी निर्माण केली.
Suprax भोवती विकसित करण्यात आलेल्या बालरोगविषयक उत्पादनांच्या मालिकेने कंपनीला विद्यमान माहितीचा वापर करून औषधाच्या मंजुरीसाठी सुरुवातीपासून वैद्यकीय चाचण्या न घेता नवोन्मेष करण्याचा मार्ग मोकळा केला. Antara या ब्रँडच्या संधीनेही हाच मार्ग दाखवला. या उत्पादनांना ‘क्रमिक नवोन्मेष’ म्हणून वर्गीकृत केले गेले असले, तरी त्यांनी डॉक्टर आणि रुग्णांसाठी महत्त्वाच्या असलेल्या अपूर्ण गरजा पूर्ण केल्या.
यापैकी काही उत्पादनांमुळे दिवसातून 2 वेळा घ्यावी लागणारी तीच गोळी दिवसातून 1 वेळाच घेणे शक्य झाले. तर काही उत्पादनांनी इंजेक्शनद्वारे द्यावे लागणारे औषध वापरण्यास सोप्या श्वसनयंत्रामध्ये रूपांतरित केले. या सुरुवातीच्या नवोन्मेषांनी अशा विशेष औषध व्यवसायासाठी पायाभूत पावले म्हणून काम केले, ज्यामुळे पुढे ल्युपिनला केवळ सर्वसाधारण औषधांपुरते मर्यादित न राहता आपल्या व्यवसायात विविधता आणता आली. हे उतारे मनीष सभरवाल आणि संदीप खन्ना यांनी लिहिलेल्या Made in India: The Story of Desh Bandhu Gupta, Lupin and Indian Pharma या पुस्तकातून घेतले आहेत. हे पुस्तक Juggernaut यांनी प्रकाशित केले आहे.