डॉ. मनोज कुंभार
हृदयाचे ठोके सामान्य गतीपेक्षा कमी होण्याच्या वैद्यकीय स्थितीला ‘ब्रॅडीकार्डिया’ म्हणतात. सामान्य निरोगी प्रौढ व्यक्तीच्या हृदयाचे ठोके विश्रांतीच्या स्थितीत प्रतिमिनीट ६० ते १०० इतके असतात. मात्र, ब्रॅडीकार्डिया असलेल्या व्यक्तीमध्ये हे ठोके प्रतिमिनीट ६० पेक्षा कमी होतात.
खेळाडू किंवा अतिशय तंदुरुस्त व्यक्तींमध्ये आणि गाढ झोपेत असताना हृदयाचे ठोके ६० पेक्षा कमी असणे सामान्य मानले जाते. परंतु, इतर व्यक्तींमध्ये हे ठोके सतत कमी राहत असतील, तर शरीरातील अवयवांना आणि मेंदूला पुरेसा ऑक्सिजनयुक्त रक्तपुरवठा होत नाही. हृदयाची गती मंदावल्यास शरीर काही महत्त्वपूर्ण संकेत देऊ लागते. शरीराला पुरेसा रक्तपुरवठा न झाल्यामुळे रुग्णाला सतत प्रचंड थकवा, अशक्तपणा आणि ऊर्जेची कमतरता जाणवते. मेंदूकडे होणारा रक्तप्रवाह कमी झाल्यामुळे चक्कर येणे, डोळ्यांसमोर अंधारी येणे किंवा अचानक बेशुद्ध पडणे असे प्रकार घडू शकतात. याशिवाय, विशेषतः थोडीशी शारीरिक हालचाल किंवा श्रम केल्यावर लगेच धाप लागणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीच्या भागात अस्वस्थता किंवा तीव्र वेदना जाणवणे आणि लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येऊन मानसिक गोंधळ उडणे अशी लक्षणे प्रामुख्याने दिसून येतात.
प्रमुख कारणे
* हृदयाचे ठोके संथ होण्यामागे अनेक अंतर्गत आणि बाह्य वैद्यकीय घटक कारणीभूत असतात. यामध्ये हृदयाचे ठोके नियंत्रित करणारे नैसर्गिक इलेक्ट्रिकल सिग्नल्स (उदा. सायनस नोड) योग्य पद्धतीने काम न करणे किंवा त्या मार्गात अडथळा निर्माण होणे हे मुख्य कारण असते.
* वृद्धत्व, हृदयविकाराचा झटका किंवा आधी झालेल्या हृदयाच्या शस्त्रक्रियेमुळे हृदयाच्या स्नायूंचे नुकसान झाल्यासही हा त्रास होतो.
* उच्च रक्तदाबासाठी घेतली जाणारी काही विशिष्ट औषधे (उदा. बीटा-ब्लॉकर्स) यामुळे हृदयाची गती मंदावू शकते. याव्यतिरिक्त थायरॉईडची पातळी कमी होणे (हायपोथायरॉईडीझम), रक्तातील इलेक्ट्रोलाईटस्चे असंतुलन, झोपेत श्वास रोखला जाणे (स्लीप अॅप्निया) आणि चुकीची जीवनशैली या घटकांमुळे ब्रॅडीकार्डियाचा धोका वाढतो.
* हृदयाची अंतर्गत विद्युत वहन यंत्रणा गंभीररीत्या खराब झाली असेल, तर हृदयाचे ठोके नियमित आणि सामान्य ठेवण्यासाठी शस्त्रक्रियेद्वारे छातीत ‘पेसमेकर’ हे लहान इलेक्ट्रॉनिक उपकरण बसवले जाते.
* अचानक हृदयाचे ठोके कमी होऊन चक्कर येत असेल, तर संबंधित व्यक्तीला तातडीने सपाट जागेवर झोपवून तिचे पाय थोडे उंच करावेत. यामुळे मेंदूकडे रक्तप्रवाह वाढण्यास मदत होते. छातीत तीव्र वेदना किंवा श्वास घेण्यास प्रचंड त्रास होत असल्यास वेळेचा अपव्यय न करता त्वरित डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.