Sat, Feb 27, 2021 06:47




भारत आणि चीनने सैन्य माघारी घेऊन काय कमावले व काय गमावले?

Last Updated: Feb 21 2021 12:33PM





भारत आणि चीन यांच्यात पूर्व लडाखमध्ये मे पूर्व स्थिती स्थापन करण्याचा समझोता होऊन सैन्य माघारी सुरू झाल्यानंतर भारताने आणि चीनने काय कमावले व काय गमावले, याची चर्चा सुरू झाली आहे. खरे तर चीनने काही निश्चित हेतूने पूर्व लडाखमध्ये आक्रमण केले होते; पण या आक्रमणाला भारताने आपल्या पद्धतीने उत्तर देऊन ते निष्प्रभ केल्यामुळे आता चीनला माघार घ्यावी लागली आहे. हा चीनला भारताने दिलेला एक धडा, एवढेच या घटनेबाबत म्हणता येईल. हा चीनविरुद्ध मोठा विजय आहे, असे मानण्याची भारतात कोणाचीही तयारी नाही. तरीही या आक्रमणानंतर भारत व चीनने काय कमावले व काय गमावले?
 ते पाहण्याची गरज आहे. 

प्रथम भारताने काय गमावले ते पाहू. या आक्रमणानंतर भारताला आता उत्तर सीमेवर कायम सैन्य तैनात करावे लागणार आहे. दोन्ही देशांतील सीमा जवळपास चार हजार किलोमीटरची आहे व ती अत्यंत दुर्गम अशा हिमालयातील सीमा आहे. तेथे कमालीची थंडी असते व हिवाळ्यात कोणताही जीव जगू शकणार नाही, अशी स्थिती तेथे असते. त्यामुळे या संपूर्ण सीमेवर 12 महिने 24 तास सैन्य तैनात करणे हे अत्यंत खर्चिक व सैन्याचा कस लावणारे काम आहे; पण ते करण्यावाचून भारताला पर्याय नाही. हा अर्थव्यवस्थेवरचा नवा व जादा भार आहे. या आक्रमणानंतर चीन आणि पाकिस्तान यांच्यातील संरक्षण सहकार्य अधिक वाढले आहे, त्यामुळे आता भारताला दोन आघाड्यांवर युद्ध होण्याची शक्यता गृहीत धरावी लागणार आहे व त्या द़ृष्टीने नियोजन करावे लागणार आहे. सध्याची माघार ही चीनच्या भावी आक्रमणाची नांदी आहे, असेच भारतीय लष्कर व सरकार मानते, त्यामुळे यापुढच्या काळात चीनला तोंड देऊ शकेल अशी लष्करी यंत्रणा उभी करावी लागणार आहे.

या युद्धाने भारत व चीन यांच्यातील व्यापारी संबंधांचाही बळी घेतला आहे. त्यामुळे चीनकडून मिळणारी अनेक रसायने, औषधी कच्चा माल मिळणे बंद झाले आहे. तसेच काही भारतीय मालास चीनची बाजारपेठ बंद झाली आहे. याला पर्याय शोधण्याचे काम भारताला करावे लागणार आहे. चीनबरोबर जो सैन्य माघारीचा समझोता झाला आहे, त्यानुसार भारताला त्याने काबीज केलेल्या कैलासश्रेणीच्या पर्वतशिखरांवरून आपले सैन्य खाली आणावे लागणार आहे. ही शिखरे भारतीय हद्दीत असली, तरी ती ताब्यात घेणे चीनलाही शक्य आहे. त्यामुळे भारताला यापुढच्या काळात या शिखरांवर चीन कब्जा करणार नाही, यासाठी उपाययोजना करावी लागेल; पण त्याचवेळी भारताने यात काय कमावले हेही पाहिले पाहिजे.

या आक्रमणातून भारताला झालेला सर्वात मोठा फायदा म्हणजे चीनविरुद्ध लढण्याचा आलेला आत्मविश्वास. 1962 च्या दारुण पराभवाचा कलंक लडाखमध्ये झालेल्या भारताच्या या सरशीने पुसून टाकला आहे. चीन कितीही मोठी लष्करी व आर्थिक सत्ता असली, तरी त्याच्या दबावाला बळी पडण्याचे नाकारले तर तो नमते घेतो, हे यामुळे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे. हिमालयाच्या थंडीत टिकून राहण्याची चीनच्या सैनिकांत क्षमता नाही, हेही लडाख घटनेने सिद्ध केले आहे. चीनचे संरक्षण तंत्रज्ञान खूप प्रगत आहे व त्यापुढे भारताचा निभाव लागणार नाही, असे काही भारतीय संरक्षणतज्ज्ञ वारंवार सांगत होते; पण तो त्यांचा भ्रम आहे, हेही चीनच्या लडाखमधील बिनशर्त माघारीने सिद्ध केले आहे. चीनची सायबर वॉरची क्षमता, त्याचे कृत्रिम बुद्धितंत्रज्ञानातील कौशल्य व ड्रोनच्या वापरातील त्याची प्रगती या दंतकथा आहेत, हेही यावेळी  दिसून आले. निदान हे कौशल्य चीनकडे असलेच तर ते हिमालयातील युद्धासाठी निरुपयोगी आहे, हे मात्र स्पष्ट झाले. 

चीनने त्याच्या सीमा क्षेत्रात मोठ्या पायाभूत सुविधा उभारल्या आहेत व तो काही दिवसांत काही लाख सैन्य व युद्धसामग्री भारताच्या सीमेवर आणू शकतो; पण भारताची तशी कोणतीही तयारी नाही, त्यामुळे चीनच्या लष्करी तयारीची बरोबरी भारत करू शकत नाही, असा समज पद्धतशीरपणे पसरवला गेला होता व भारतीय विश्लेषकही तो या युद्धकाळात हिरिरीने मांडत होते; पण गलवान घटनेनंतर भारताने केवळ पंधरा दिवसांत एक लाख सैनिक, त्यांच्यासाठी लागणारी युद्धसामग्री व रसदपुरवठा जमवाजमव करून या समजाचा भोपळा फोडला. चीनही भारताच्या या चपळाईने गारद झाला. एकूणचा पूर्व लडाखच्या चिनी आक्रमणाने भारताला त्याच्या चीनविरोधी सुप्तसामर्थ्याची जाणीव करून दिली, ही या युद्धाची मोठी कमाई म्हणावी लागेल.

या आक्रमणाच्या काळात भारताने जो राजकीय कणखरपणा दाखवला तो महत्त्वाचा आहे. भारत हा आशियात दुय्यम देश आहे व तो आपल्या प्रभावाखाली आहे, हे जगाला दाखविणे हाही या आक्रमणामागचाच चीनचा हेतू होता. तो या राजकीय कणखरपणामुळे फसला व चीनची जगात काहीअंशी तरी नाचक्की झाली, हा भारताचा मोठाच फायदा आहे.

या आक्रमणानंतर भारताने चीनच्या आर्थिक गुंतवणुकीवर बंदी घातली तसेच चिनी अ‍ॅप्सवरही बंदी घातली. भारतातल्या बर्‍याच पत्रपंडितांनी या निर्णयाची खिल्ली उडवली; पण या निर्णयाने चीनवर खूप मोठा विपरीत परिणाम झाल्याचे दिसून आले. भारतात चिनी अ‍ॅप्सचे कोट्यवधी ग्राहक आहेत, ते एका क्षणात चीनच्या हातून गेलेच; पण नंतर अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया आदी देशांनीही या अ‍ॅप्सवर बंदी घातली. याचा मोठाच फटका चीनला बसला. चीनसाठी भारत ही अगदी शेजारची मोठी बाजारपेठ आहे; पण आता ही बाजारपेठ त्याच्यापासून दुरावली आहे व ती मिळविण्यासाठी चीनला मोठी किंमत द्यावी लागू शकते.

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात लडाख आक्रमणाचा मोठा फटका चीनला बसला आहे. भारत या पूर्णपणे अलिप्त असलेल्या आपल्या शेजार्‍याला चीनने आपल्या हाताने अमेरिकेच्या गोटात ढकलले आहे. अमेरिका गेल्या काही काळापासून आपल्या चीनविरोधी व्यूहरचनेत भारताला सामील करून घेण्यासाठी धडपडत होता. अमेरिकेचा सतत दबाव असूनही भारत अमेरिकेशी संरक्षण करार करण्याचे टाळत होता; पण चीनच्या या आक्रमणाने भारत व अमेरिका हे देश एकदम जवळ आले व लगेच त्यांच्यात चीनविरोधी सहकार्यही सुरू झाले.

चीनच्या या आक्रमणाने भारताला आणखी एका गोष्टीची जाणीव झाली ती ही की, देशाच्या संरक्षण गरजेसाठी आता परदेशांवर अवलंबून राहता येणार नाही. चीन ही एक आर्थिक शक्ती आहे व ती भारताला संरक्षण साहित्य पुरविणार्‍या देशांवर दबाव टाकू शकते. विशेषत:, ज्या रशियन संरक्षण साहित्यावर भारत अवलंबून आहे, तो रशिया चीनचा मित्र आहे व तो चीनच्या दबावाखाली येऊन भारताचा संरक्षण साहित्याचा पुरवठा थांबवू शकतो. त्यामुळे या आक्रमणाच्या काळातच भारताने आत्मनिर्भरतेचा संदेश दिला व तो लगेच अंमलात आणण्यास सुरुवात केली. हे एक  मोठे आत्मभानच चीनच्या या आक्रमणामुळे भारताला आले आहे. 

चीनचे आक्रमण हे धक्कादायक व अनपेक्षित होते, ते अचानक झाल्यामुळे सुरुवातीला भारतात सगळेच आश्चर्यचकित झाले होते; पण सरकार व लष्कर यांनी त्याला तोंड देण्याचा निर्धार केल्यावर हे संकट एकदम छोटे होऊन गेले. यापुढचे संकट आणखी मोठे असू शकते, याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. पुढच्या अशा संकटातून भारताचा एक शक्ती म्हणून उदय व्हवा असे वाटत असेल, तर भारताला आतापासूनच तयारी करायला हवी, ही जाणीवच या आक्रमणातली मोठी कमाई आहे.

दिवाकर देशपांडे