पावनखिंड रणसंग्रामातील वीरांचे बलिदान इतिहासकारांना खुणावतेय ! | पुढारी

पावनखिंड रणसंग्रामातील वीरांचे बलिदान इतिहासकारांना खुणावतेय !

कोल्हापूर; सागर यादव : पावनखिंड रणसंग्रामात बलिदान देणार्‍या शेकडो वीरांच्या समाधी दुर्दैवाने दुर्लक्षित अवस्थेत जर्जर झाल्या आहेत. या वीरांची ओळख पटविण्यासाठी इतिहास संशोधकांना त्या समाधी आजही खुणावत आहेत.

धो-धो कोसळणार्‍या धुवाँधार पावसात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पन्हाळगडाला पडलेला सिद्दी जोहरचा करकचून आवळलेला वेढा शिताफीने फोडला. वार्‍याच्या वेगाने शिवाजी महाराज विशाळगडाकडे निघाले.

मात्र, शिवरायांचा माग काढत सिद्दीच्या सैन्याने त्यांना पन्हाळगडापासून 50 कि.मी. अंतरावर चौकेवाडी येथे गाठलेच. या चौकेवाडी येथे (सध्याचे पांढरेपाणी) शिवछत्रपतींच्या बांदल आणि सिद्दीच्या सैन्यात घनघोर लढाई झाली. भरपावसात रक्त-मांसाचा चिखल झाला.

शत्रूच्या नांग्या ठेचत शिवछत्रपती येथून सहिसलामत बाहेर पडले आणि थेट विशाळगडावर सुखरूप पोहोचले. पन्हाळगड ते विशाळगडाच्या रणसंग्रामातील ही विजयश्री इतिहासाच्या पानोपानी सुवर्णाक्षरात कोरली गेली आहे.

या महापराक्रमाला दि. 12 व 13 जुलै रोजी 361 वर्षे पूर्ण होत आहेत. स्वराज्याच्या लढ्यातील अजरामर इतिहास ठरलेल्या या रणसंग्रामातील पन्हाळगड ते विशाळगड मार्गावरील फरसबंदी, सह्याद्रीच्या डोंगर-दर्‍यांतील खाचखळग्यांच्या वाटा, प्रत्येक दगड-गोटे, जंगल आता स्फूर्तिदायी स्मारक बनले आहेत.

मात्र, या रणसंग्रामात बलिदान देणार्‍या शेकडो वीरांच्या समाधी दुर्दैवाने दुर्लक्षित अवस्थेत जर्जर झाल्या आहेत. या वीरांची ओळख पटविण्यासाठी इतिहास संशोधकांना त्या समाधी आजही खुणावत आहेत.

12 व 13 जुलै 1660 या दिवशी पन्हाळगड ते विशाळगड या सह्याद्री पर्वतरांगेतील मार्गावर प्रचंड रणकंदन घडले.शिवछत्रपती व त्यांच्या रयतेच्या स्वतंत्र-सार्वभौम स्वराज्याच्या रक्षणार्थ अनेक मावळ्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली.

या जाज्वल्य पराक्रमी इतिहासाच्या स्मृती जपण्याच्या उद्देशाने विविध शिवभक्त-इतिहासप्रेमी संस्था-संघटनांच्या वतीने ‘पन्हाळगड ते पावनखिंड’ या साहसी पदभ्रमंती मोहिमेचे आयोजन केले जाते. मात्र, वास्तवात हा स्फूर्तिदायी इतिहास केवळ पदभ्रमंतीपुरताच मर्यादित राहिला आहे. या प्रेरणादायी इतिहासावर व्यापक संशोधनाची गरज आहे.

वीर शिवा काशिद यांचे बलिदान

आदिलशहाचा कडवा सरदार सिद्दी जौहरचा पन्हाळगडाला सुमारे चार महिने पडलेला वेढा शिताफीने फोडून शिवछत्रपतींनी 12 जुलै 1660 रोजी विशाळगडाकडे कूच केली. शत्रू सैन्याला चकवा देण्यासाठी हुबेहूब दिसणार्‍या शिवा काशिद याला पालखीतून मुख्य मार्गावरून पाठविले.

शिवराय स्वत: दुसर्‍या पालखीतून रात्रीच्या अंधाराचा फायदा घेत सुरक्षित निसटले. इकडे शिवा काशिद यांची पालखी शत्रू सैन्याने ताब्यात घेतली. पालखीत शिवराय नसल्याचे समजताच संतापलेल्या सिद्दीने क्षणाचाही विलंब न करता शिवा काशिद यांना जागच्या जागी ठार केले.

बांदल सैन्याचा भीम पराक्रम

शिवछत्रपतींना पडकण्यासाठी लगोलग घोडदळ रवाना झाले. पांढरेपाणी (तत्कालीन चौकेवाडी) येथे या सैन्याने शिवरायांना गाठले. तुंबळ युद्ध सुरू झाले. स्वराज्य आणि शिवछत्रपतींच्या रक्षणासाठी बाजीप्रभू व फुलाजीप्रभू देशपांडे, संभाजी जाधव, विठोजी काटे आणि शेकडो शिवनिष्ठ मावळे जीवाची पर्वा न करता लढले. पांढरेपाणी ते पावनखिंड (तत्कालीन घोडखिंड) सध्याचे भाततळी या सुमारे 6 किलोमीटर परिसरात तुंबळ युद्ध झाले.

अखेर शिवछत्रपती विशाळगडावर सहिसलामत पोहोचले. बांदल सैन्याचे प्रमुख रायाजी नाईक-बांदल यांच्या नेतृत्वाखाली बाजी व फुलाजीप्रभू देशपांडे, विठोजी काटे, संभाजी जाधव, हैबतराव बांदल अशा अनेक मावळ्यांनी प्राणार्पण केले. आपल्यासाठी प्राणार्पण करणार्‍या या मावळ्यांचा उचित सन्मान करण्यासाठी शिवछत्रपतींनी त्यांच्या समाधी बांधल्या, त्यांच्या मुला-बाळांना स्वराज्यात चाकरी दिली. त्यांच्या कुटुंबीयांच्या उदरनिर्वाहासाठी जमिनी दिल्या.

स्फूर्तिदायी इतिहासाकडे दुर्लक्ष

इतिहासातील अशा या देदीप्यमान घटनेच्या स्मृती जपण्यासाठी पन्हाळगडावर बाजीप्रभू व शिवा काशिद यांचे पुतळे उभारण्यात आले आहेत. मात्र, त्यांची निगा पाहिजे तशी राखली जात नाही. या वीरांच्या समाधीस्थळांच्या जतन, संवर्धन व संरक्षणासाठी कोणतीही उपाययोजना केली जात नाही.

विशाळगडावरील बाजी व फुलाजीप्रभू देशपांडे यांच्या समाधी जीर्णोद्धाराची कामे गेली कित्येक वर्षे ‘जैसे थे’ आहेत. पन्हाळगडाच्या पायथ्याशी असणार्‍या शिवा काशिद समाधीस्थळाचे सुशोभीकरण झाले आहे. मात्र, याची डागडुजी-रंगरंगोटी होत नसल्याने त्याला अवकळा आली आहे.

धारकर्‍यांची वारी

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक व सामाजिक इतिहासात आषाढी एकादशीनिमित्त पंढरपूरला जाणार्‍या वारकर्‍यांची प्रदीर्घ परंपरा आहे. त्याचप्रमाणे महाराष्ट्राच्या लढवय्या इतिहासातही अशीच एक अलिखित परंपरा आहे. ही परंपरा म्हणजे ‘पन्हाळगड ते पावनखिंड’ अशी साहसी पदभ्रमंती मोहीम होय.

प्रतिवर्षी या धारकर्‍यांच्या वारीला व्यापक स्वरूप प्राप्त होत आहे. ही वारी महाराष्ट्रापुरतीच मर्यादित राहिली नसून, या वारीला देशभरातून इतिहासप्रेमी-शिवभक्त धारकरी येऊ लागल्याने याला राष्ट्रीय स्वरूप प्राप्त होऊ लागले आहे.

असा आहे पन्हाळगड ते विशाळगडचा खडतर मार्ग

इतिहासातील अशा या देदीप्यमान घटनेच्या स्मृती जपण्यासाठी शिवभक्त व इतिहासप्रेमी संस्था-संघटनांतर्फे प्रतिवर्षी जुलै महिन्यात पन्हाळगड ते पावनखिंड अशा साहसी पदभ्रमंती मोहिमेचे आयोजन केले जाते.

बोचरा वारा, प्रचंड पाऊस आणि सह्याद्री पर्वतरांगेतील काटेकुटे, चिखल, दगड -धोंड्यांनी माखलेल्या खडतर डोंगर-दर्‍यांच्या मार्गावरून ही पदभ्रमंती होते. पन्हाळगडावरून सुरू होणारी ही पदभ्रमंती मोहीम राजदिंडीमार्गे मसाई पठार-कुंभारवाडी-मांडलाईवाडी- करपेवाडी-आंबेवाडी-माळवाडी- पाटेवाडी-सुकामाचा धनगरवाडा- पांढरेपाणीमार्गे पावनखिंड अशी काढली जाते. सुमारे 70 किलोमीटर अंतराचा हा मार्ग आहे. इतिहासाच्या पाऊलखुणा शोधत रणभूमीचे पूजन, वीरांना अभिवादन, शिवछत्रपतींचा अखंड जयघोष, वीरश्री निर्माण करणारे शिवशाहिरांचे पोवाडे, इतिहासतज्ज्ञांचे मार्गदर्शन, शिवकालीन युद्धकलांची प्रात्यक्षिके अशा विविध कार्यक्रमांनी हा खडतर मार्गसुद्धा सुखकर होतो.

मोहिमेत दरवर्षी शेकडो गिर्यारोहकांचा सहभाग

निर्व्यसनी, सशक्त, ध्येयवादी, देशप्रेमी युवा पिढी निर्माण व्हावी, त्यांच्याकडून इतिहासाचे जतन, संवर्धन आणि संरक्षणाचे कार्य घडावे, तसेच इतिहासाचा अनमोल वारसा भावी पिढीकडे सोपविण्याचे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी त्यांनी सज्ज व्हावे अशा उद्देशाने विविध इतिहासप्रेमी, शिवभक्त संस्था-संघटनांंकडून प्रतिवर्षी पन्हाळगड ते पावनखिंड या पदभ्रमंतीचे आयोजन केले जाते.

यात सह्याद्री प्रतिष्ठान, हिलरायडर्स, निसर्गवेध परिवार, शिवयोद्धा भूमी मंडळ, वस्ताद आनंदराव पवार प्राचीन युद्धकला प्रशिक्षण केंद्र, इचलकरंजी गिरीभ्रमण मंडळ, न्यू हायकर्स, शिवप्रतिष्ठान, शिवराष्ट्र हायकर्स, अल्फाईन समिटर्स, भरारी संस्था, मुंबई या व अशा शिवभक्त-इतिहासप्रेमी संस्था-संघटनांचा समावेश आहे.

Back to top button