Anirudha Sankpal
रक्त हे केवळ द्रव नसून शरीरातील प्रत्येक पेशीपर्यंत ऑक्सिजन पोहोचवणारे आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर काढणारे मुख्य माध्यम आहे.
एका निरोगी प्रौढ व्यक्तीच्या शरीरात साधारण ५ ते ६ लिटर रक्त असते, जे शरीराच्या एकूण वजनाच्या ७ ते ८ टक्के असते.
रक्ताचा लाल रंग हा त्यातील 'हिमोग्लोबिन' नावाच्या विशेष प्रथिनामुळे असतो, जे चार प्रथिनांच्या कड्यांनी बनलेले असते.
हिमोग्लोबिनमधील 'हीम' (Heme) या भागात लोह (Iron) असते, जे ऑक्सिजनच्या संपर्कात येताच लाल रंगाचे चमकू लागते.
फुफ्फुसांतून ताजी ऑक्सिजन घेऊन निघणारे रक्त तांबडे-लाल असते, तर ऑक्सिजन वापरल्यानंतर त्याचा रंग गडद लाल होतो.
मानवी शरीरात रक्त कधीही निळे नसते; नसांमधून ते निळसर दिसत असले तरी प्रत्यक्षात ते केवळ प्रकाशाच्या परावर्तनामुळे वाटते.
निसर्गात काही खेकडे आणि ऑक्टोपसचे रक्त निळे असते, कारण त्यांच्या रक्तात लोहाऐवजी कॉपर (तांबे) युक्त हेमोसायनिन असते.
रक्ताचा लाल रंग उत्तम चयापचय (Metabolism) आणि रोगप्रतिकारक शक्तीचे प्रतीक असून लोहाचे संतुलन शरीराला जिवंत ठेवते.
जर जनुकीय दोषांमुळे लोहाचे किंवा हिमोग्लोबिनचे संतुलन बिघडले, तर थॅलेसेमिया किंवा सिकल सेलसारखे गंभीर आजार होऊ शकतात.