पुढारी वृत्तसेवा
दूध आणि लोणी ही दुग्धजन्य उत्पादने आपण रोजच्या जीवनात मोठ्या प्रमाणावर वापरतो. तुम्हाला कधी प्रश्न पडला आहे का की, ज्या दुधापासून लोणी बनते ते दूध शुभ्र पांढरे दिसते, पण लोण्याचा रंग मात्र गडद पिवळा असतो?
दूध किंवा साय घुसळून लोणी बनवले जाते, तरीही या दोन उत्पादनांच्या रंगात इतका फरक असणे आश्चर्यकारक नाही का?
याचे उत्तर दुधाची रचना आणि जनावरांच्या आहारात आढळणाऱ्या नैसर्गिक रंगद्रव्यांमध्ये दडलेले आहे.
दुधामध्ये ८७% पाणी, फॅट, प्रथिने, लॅक्टोज, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे असतात. त्यात पिवळ्या रंगाची रंगद्रव्येही असतात, जी सहजपणे दिसत नाहीत. प्रकाश जेव्हा दुधातील घटकांवर पडतो आणि त्यांच्याशी प्रक्रिया करतो, तेव्हा दूध पांढरे दिसते.
दुधामध्ये 'केसीन' प्रथिने आणि चरबीचे अतिसूक्ष्म कण असतात; हे कण दृश्य प्रकाशाच्या सर्व लहरींची विखुरणी करतात. सर्व रंग समान प्रमाणात विखुरले जात असल्यामुळे, मानवी डोळ्यांना दूध पांढरे दिसते.
लोणी पिवळ्या रंगाचे का असते?
लोणी बनवताना त्यातील बहुतेक पाणी आणि दुधातील प्रथिने काढून टाकली जातात आणि उरणाऱ्या उत्पादनात सुमारे ८०% दुधातील चरबी असते. या चरबीमुळेच लोण्याला विशिष्ट रंग प्राप्त होतो.
दुधातील चरबीमध्ये 'बीटा-कॅरोटीन' असते; हे एक नैसर्गिक पिवळ्या-केशरी रंगाचे रंगद्रव्य आहे जे गवत आणि पालेदार वनस्पतींमध्ये आढळते.
त्यामुळे, जेव्हा जनावरे चरताना बीटा-कॅरोटीनयुक्त चारा खातात, तेव्हा ते त्यांच्या दुधातील चरबीमध्ये साठवले जाते आणि त्यामुळे लोण्याला पिवळा रंग मिळतो.
तज्ज्ञांच्या मते, जेव्हा जनावरे ताज्या कुरणात चरतात, तेव्हा त्यांच्यापासून गडद सोनेरी रंगाचे लोणी मिळते, कारण ताज्या गवतात बीटा-कॅरोटीनचे प्रमाण जास्त असते.
याउलट, जी जनावरे वाळलेले गवत किंवा धान्यावर आधारित आहार घेतात, त्यांच्यापासून मिळणाऱ्या लोण्याचा रंग फिकट असतो, कारण अशा आहारात बीटा-कॅरोटीनचे प्रमाण कमी असते.