Namdev Gharal
आजच्या डिजीटल युगात प्रत्येकाकडे स्मार्टफोन आहे. आपला बराच वेळ मोबाईलवर जातो पण कधी लक्षात आले का दुचाकींवर असताना किंवा चालत असताना अचानक फोन वाजल्याचा भास होतो
पण फोन बाहेर काढतो तेव्हा काहीच झालेले नसतो. याला वैद्यकीय भाषेत 'फॅन्टम व्हायब्रेशन सिंड्रोम' (Phantom Vibration Syndrome) म्हणतात. हा एक प्रकारचा न्यूरोलॉजिकल किंवा सायकोलॉजिकल भास आहे.
स्मार्टफोनच्या अतिवापरामुळे उद्भवणारी 'फॅन्टम व्हायब्रेशन सिंड्रोम' ही आजकालच्या डिजिटल युगातील एक अतिशय सामान्य मानसिक आणि शारीरिक स्थिती आहे. याला 'रिंग्जायटी' (Ringxiety) असेही म्हणतात.
वैद्यकीय भाषेत याला 'सिंड्रोम' म्हटले गेले असले, तरी हा शरीराला इजा पोहचवणारा कोणताही गंभीर आजार नाही. ही केवळ मानसिक सवय आणि मेंदूच्या अति-संवेदनशीलतेमुळे निर्माण झालेली एक स्थिती आहे.
सतत फोनवर असल्यामुळे आपला मेंदू फोनच्या बाबतीत अति-सतर्क बनला आहे. खिशातील कपड्यांचे घर्षण किंवा त्वचेची साधी खाज यालाही मेंदू चुकून 'फोनचे व्हायब्रेशन' समजतो आणि आपल्याला भास होतो.
विविध संशोधनांनुसार, जगभरातील जवळपास ८० ते ९० टक्के स्मार्टफोन वापरकर्त्यांना त्यांच्या आयुष्यात कधी ना कधी या फॅन्टम व्हायब्रेशनचा अनुभव आलेला असतो. विशेषतः तरुण पिढीमध्ये याचे प्रमाण सर्वाधिक आहे.
जे लोक मानसिक ताणाखाली असतात, किंवा ज्यांना सतत सोशल मीडिया अपडेट्स तपासण्याची सवय असते (FOMO - Fear of Missing Out), त्यांच्यामध्ये हा भास होण्याचे प्रमाण खूप जास्त असते.
गेल्या काही वर्षांत मोबाईल आपल्या शरीराचा एक भाग बनला आहे. मेंदूला फोनच्या व्हायब्रेशनची इतकी सवय झाली आहे की, त्या विशिष्ट जागेवरील (उदा. पॅन्टचा खिसा) किरकोळ हालचालीलाही मेंदू फोनशीच जोडतो.
ज्या लोकांचे काम पूर्णपणे फोनवर अवलंबून असते, त्यांना 'महत्त्वाचा कॉल सुटेल' अशी सतत भीती असते. या मानसिक दडपणामुळे हा सिंड्रोम वाढतो.
या भासापासून सुटका मिळवण्याचा सर्वात सोपा उपाय म्हणजे डिजिटल डिटॉक्स (Digital Detox). दिवसातून काही तास किंवा आठवड्यातून एक दिवस मोबाईलपासून पूर्णपणे दूर राहण्याचा प्रयत्न करा.
जर तुम्हाला सतत डाव्या खिशात फोन ठेवल्यामुळे तिथे व्हायब्रेशनचा भास होत असेल, तर फोन ठेवण्याची जागा बदला. फोन खिशात न ठेवता बॅगेत किंवा टेबलावर ठेवा. यामुळे मेंदूची ती सवय मोडण्यास मदत होईल.