पुढारी वृत्तसेवा
सर्पगंधा ही आयुर्वेदिक व आधुनिक वैद्यकशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाची मानली जाणारी एक औषधी वनस्पती आहे.
तिच्या मुळांचा आकार सापासारखा वळणदार असल्यामुळे तसेच पारंपरिक काळात सर्पदंशावर उपचार म्हणून वापरली जात असल्याने तिला ‘सर्पगंधा’ असे नाव पडले.
या वनस्पतीच्या मुळांची रचना जमिनीखाली सापासारखी वळणदार आणि लांबट असते. मुळांच्या या विशिष्ट सर्पाकार रचनेमुळे तिला 'सर्पगंधा' हे नाव मिळाले.
प्राचीन लोकवैद्यकात सर्पदंश व विषबाधेवर मुळांचा लेप आणि अर्क उतारा म्हणून वापरला जाई. सापाच्या विषावरील या पारंपरिक औषधी उपयोगामुळेही तिला हे नाव पडले.
या वनस्पतीचे मूळ हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. मुळे जमिनीत खोलवर जातात, वळणदार असतात आणि चवीला अत्यंत कडू असतात.
यात आढळणारे 'रिसर्पिन' हे नैसर्गिक अल्कलॉइड रक्तदाब वेगाने नियंत्रित करण्यास मदत करते.हायपरटेन्शनच्या रुग्णांसाठी हे एक अत्यंत प्रभावी आणि मान्यताप्राप्त औषध मानले जाते.
निद्रानाश व मानसिक शांतता (Insomnia) हे मेंदूतील मज्जासंस्थेला शांत करून ताणतणाव, भीती आणि अतिचिंता कमी करते. झोप न येण्याची समस्या असणाऱ्यांसाठी हे नैसर्गिक शामक म्हणून काम करते.
सर्पगंधेच्या मुळांचा मर्यादित अर्क जुनाट ताप उतरवण्यासाठी अत्यंत गुणकारी ठरतो.तसेच पोटातील जंत आणि कृमी नष्ट करून पचनसंस्था सुधारण्यास ही मदत करते
यात तीव्र रासायनिक घटक असल्याने तज्ज्ञ वैद्यांच्या सल्ल्याशिवाय याचे सेवन करू नये. सर्पदंशावर आधुनिक उपचार महत्‍वाचे ठरतात, हे औषध लोकपरंपरेतील आहे