Namdev Gharal
पान खाणे किंवा पानाचा विडा यामध्ये महत्‍वाचा घटक म्हणजे चूना, पान तंबाखू तसेच आर्युवेदीक औषधांमध्ये वापरला जाणारा बहूतांश चूना हा नदीतील, समुद्रातील शंख शिंपल्यांपासून बनवला जातो
या प्रक्रियेला पारंपरिक भाषेत 'शिंपल्याचा चुना' किंवा 'कवडी चुना' म्हटले जाते. हा शतकानुशतके पारंपरिक पद्धतीने मोठ्या प्रमाणावर केला जाणारा व्यवसाय आहे.
या नदीतील शंख-शिंपल्यांमध्ये प्रामुख्याने कॅल्शियम कार्बोनेट असते, ज्यापासून अत्यंत उच्च दर्जाचा नैसर्गिक चुना बनवला जातो.
जेव्हा हे शंख-शिंपले अत्यंत उच्च तापमानावर भट्टीमध्ये भाजले जातात, तेव्हा त्यातील कार्बन डायऑक्साईड वायू बाहेर पडतो आणि कॅल्शियम ऑक्साईड म्हणजेच कळीचा चुना
विटांच्या किंवा मातीच्या छोट्या पारंपरिक भट्टीत कोळसा/लाकूड आणि शिंपल्यांचे एकाआड एक थर रचले जातात. भट्टी पेटवून उच्च तापमानावर हे शिंपले भाजले जातात. भाजल्यानंतर शिंपले अतिशय ठिसूळ आणि पांढरे पडतात.
विझवण्याची पद्धत: भाजलेले शिंपले पाण्यात टाकले की रासायनिक प्रक्रियेने ते विरघळतात आणि मऊ पांढरी चुन्याची पेस्ट बनते.
खडकापासून (चुनखडी/Limestone) मिळणाऱ्या चुन्याच्या तुलनेत शिंपल्यांपासून मिळणारा चुना अतिशय शुद्ध, मऊ आणि चमकदार पांढरा असतो.
खाण्यासाठी वापर: पानाचा विडा किंवा खाण्याच्या पानासाठी लागणारा दर्जेदार चुना प्रामुख्याने याच शिंपल्यांपासून तयार केला जातो.
ऐतिहासिक बांधकामे: जुन्या काळातील किल्ले, वाडे आणि मंदिरांच्या मजबूत व चकचकीत गिलाव्यासाठी (प्लॅस्टर) हा चुना वापरला जाई.
आयुर्वेदिक उपयोग: आयुर्वेदात नैसर्गिक कॅल्शियमचा उत्तम स्रोत म्हणून याच प्रक्रियेतून औषधी 'शंख भस्म' तयार केले जाते.नदीकाठचे आणि खाडीकिनारचे स्थानिक कारागीर आजही उपजीविकेसाठी हा पारंपरिक व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर करतात.